آزمایش جدید نتفلیکس؛ بازآفرینی آزمایش زندان استنفورد

در سال ۲۰۲۶، نتفلیکس تلاش کرد آزمایش مشهور زندان استنفورد (Stanford Prison Experiment) را بازآفرینی کند؛ اقدامی که بار دیگر بحث‌هایی را درباره اعتبار علمی این آزمایش و حدود اخلاقی پژوهش‌های روان‌شناختی برانگیخت. این آزمایش را فیلیپ زیمباردو در سال ۱۹۷۱ با هدف بررسی تأثیر روابط قدرت و نقش‌های اجتماعی بر رفتار انسان طراحی کرد. گروهی از مردان جوان پس از ارزیابی سلامت روان، به‌طور تصادفی در دو نقش زندانی و نگهبان قرار گرفتند و در محیطی شبیه‌سازی‌شده از زندان زندگی کردند. رفتارهای پرخاشگرانه برخی نگهبانان و آشفتگی روانی تعدادی از زندانیان، به یکی از مشهورترین روایت‌ها درباره تأثیر موقعیت اجتماعی بر رفتار تبدیل شد. بااین‌حال، اعتبار علمی این آزمایش سال‌هاست محل مناقشه است. تئودور لو تکسیه، منتقد دانشگاهی، در پژوهش سال ۲۰۱۹ خود با استناد به اسناد و مدارک آرشیوی، به دستورالعمل‌هایی اشاره کرد که زیمباردو در جلسه توجیهی به نگهبانان ارائه داده بود. از نظر او، این مداخلات می‌توانست رفتار شرکت‌کنندگان را جهت‌دهی کرده باشد و در نتیجه، استقلال و اعتبار یافته‌های آزمایش را زیر سؤال ببرد. مستند سال ۲۰۲۴ شبکه نشنال جئوگرافیک با عنوان The Stanford Prison Experiment: Unlocking the Truth نیز به این اختلاف‌ها می‌پردازد. در این مستند، زیمباردو و لو تکسیه دیدگاه‌های متفاوت خود را مطرح می‌کنند و برخی از شرکت‌کنندگان سابق نیز از تجربه‌های ناخوشایند خود و احساس مورد سوءاستفاده قرار گرفتن سخن می‌گویند. زیمباردو هدایت مستقیم زندانیان را رد می‌کند، درحالی‌که لو تکسیه انتقادهایش را مبتنی بر بررسی اسناد تاریخی می‌داند. بازآفرینی جدید نتفلیکس نیز این پرسش را مطرح می‌کند که آیا می‌توان آزمایشی با چنین سابقه بحث‌برانگیزی را در شرایطی معاصر و بدون سناریوی ازپیش‌تعیین‌شده تکرار کرد و همچنان نتایج آن را از نظر علمی معتبر دانست؟

نکته کلیدی

آزمایش زندان استنفورد یادآور این نکته است که جذابیت یک یافته روان‌شناختی یا شهرت یک پژوهش، به‌تنهایی اعتبار علمی آن را تضمین نمی‌کند. طراحی پژوهش، میزان مداخله پژوهشگر، شرایط اجرای آزمایش و شواهد مستقل، همگی در ارزیابی نتایج اهمیت دارند.